Rozbudowa Twierdzy - I pierścień fortyfikacji

Utworzono: sobota, 06, marzec 2010 00:00

Admin

Zgodnie z ideą gen. Totlebena kontynuowano rozbudowę Twierdzy Brzeskiej w kierunku tzw. twierdzy fortowej tj. otoczonej pierścieniem wysuniętych fortów. Realizację planu stworzonego już w 1873 roku przyspieszyły zmiany, jakie dokonywały się w tym czasie w obszarze artylerii. Poprawa manewrowośći, celności i zasięgu artylerii wymusiła budowę fortów na przedpolach twierdzy. Celem fortów zewnętrznych miało być wcześniejsze zatrzymanie i zwalczanie artylerii wroga znajdującej się na przedpolach. W 1878 roku rozpoczęto budowę pierwszego pierścienia fortów zewnętrznych. Plan zakładał wybudowanie pierścienia 10 ceglano - ziemnych fortów rozlokowanych w odległości 2,5 - 5 km od centralnej części umocnienia centralnego.

Budowa fortów, którym nadano oznaczenia cyfrowe od I do X,trwała do 1888 roku. Wyjątek stanowił fort X, który ukończono dopiero na początku XX w. Po zakończeniu budowy pierścienia fortów kontynuowano dalszą rozbudowę twierdzy uzupełniając ją o koszary, prochownie, parki artyleryjskie oraz rozwijając sieć drogową. Dwadzieścia lat później (w 1908 r) przystąpiono do modernizacji wybranych fortów tj. V, VI, VII, VIII.

Z pierwszego pierścienia fortów dwa dzieła znajdują się na terytorium Polski tj. fort nr VI Terespol/Lebiedziew oraz fort nr VII Łobaczew. Forty te zachowały się w bardzo dobrym stanie. Pozostałe forty znajdują się na terytorium Białorusi i ich stan zachowania jest przeważnie słaby (większość fortów została wysadzona przez Rosjan w czasie ewakuacji twierdzy w sierpniu 1915 roku). W bardzo dobrym stanie zachowały się natomiast fort nr V, w którym obecnie mieści się filia muzeum twierdzy brzeskiej oraz fort nr VIII.

Projekty fortów

W 1874 roku opublikowano atlas gotowych planów standardowych fortów, z którego skorzystano przy rozbudowie Twierdzy Brzeskiej.Planowane forty Twierdzy były zmodyfikowanymi projektami "umocnienia nr 2" ze wspomnianego atlasu. Forty tego typu miał w sumie około 20 dział (przeciwszturmowych oraz średniego i dużego kalibru) i 250 żołnierzy. Forty był zbudowane z cegły i wzmocnione wałami ziemnymi. Większość posiadała fosy napełnione wodą. Jedynie forty I-III miały suche fosy. Projekt typowy - umocnienia nr 2 - odwzorowywały stosunkowo dokładnie forty nr I, II, III i IX. Forty te posiadały skazamatowany wał o wysokości 8 metrów, na którym rozmieszczono działa, oraz koszary w przedniej lub tylnej części fortu. Forty IV, V, VI, VII VII zbudowano według bardziej zmodyfikowanego projektu "umocnienia nr 2" z 1879 r, który zakładał dwuwałowy charakter fortu, w którym wał niski - czołowy - przeznaczony był dla strzelców. W rogach wału niskiego znajdowały się barbety dla dział przeciwszturmowych. Wysoki wał przeznaczony był natomiast dla artylerii.

Lokalizacja fortów I pierścienia

Fort I

Fort I zbudowany wg. typowego projektu "umocnienia nr 2" - na planie pięciokąta. Fort miał dwa wały rozdzielone suchym rowem. Wewnętrzny wał - wyższy - przeznaczony był dla artylerii różnego kalibru. Wał posiadał 8 ceglanych kazamat. W wale wewnętrznym znajdowały się trzy poterny przelotowe łączące centralną część fortu z rowem wewnętrznym. Poterny kończyły się niedużymi ceglanymi półkaponierami. W poternach w wale umieszczono po dwie ceglane prochownie posiadające komunikację z wałem głównym (punkty obserwacyjne chronione pancerzem). Fort I zmodernizowano na początku XX w (pod nadzorem kap. I.O.Bielińskiego) m.in budując w wale zewnętrznym 3 kazamaty. Wraz z później wybudowanym niedalekim Fortem "A" i rozlokowanymi w rejonie umocnieniami polowymi tworzył Grupę Fortową. W czasie budowy 63 Brzeskiego Rejonu Umocnionego na terenie byłego fortu wzniesiono dwa bunkry (DOT-y). Fort zachował się dość dobrze - można zobaczyć ceglane kazamaty, poterny przelotowe i opancerzone punkty obserwacyjne w wale wewnętrznym. Zobacz Fort I na zdjęciu satelitarnym

Fort II

Fort II zbudowano wg. projektu analogicznego do Fortu I. Fort nie był jednak później modernizowany. Nie zachował się do dzisiejszych czasów (po wojnie zrównany z ziemią przy rozbudowie przemysłowego rejonu, w jakim się znalazł). Zobacz Fort II na zdjęciu satelitarnym

Fort III

Fort III oparty był na projekcie z jednym skazamatowany wałem i otoczony buł suchą fosą. Fort nie był później modernizowany. Zachował się jedynie częściowo do dzisiejszych czasów (po wojnie większość została zniszczona w trakcie rozbudowy przemysłowego rejonu, w jakim fort się znalazł). Po forcie pozostały jedynie fragmenty trzech ceglanych kazamat. Zobacz Fort III na zdjęciu satelitarnym

Fort IV

Fort nr IV zbudowany został według zmodyfikowanego projektu "umocnienia nr 2" z 1879 r. Fort zmodernizowano dodatkowo na początku XX wieku, kiedy wybudowano betonowe koszary przykryte 3 metrowym nasypem. W przeciwieństwie do fortów I-III, fort nr IV był otoczony fosą z wodą. Z fortu zachowały się do dzisiaj: fragment koszar szyjowych, fragment centralnej poterny oraz ceglana kazamata w wale wewnętrznym. Zobacz Fort IV na zdjęciu satelitarnym

Fort V

Fort nr V zbudowany został według zmodyfikowanego projektu "umocnienia nr 2" z 1879 r. Fort zmodernizowano dodatkowo na początku XX w. Fort posiada narys pięciokątny. Pierwotnie zbudowany z cegły i otoczony wałem oraz fosą wodną. W czasie modernizacji dokonanej pod nadzorem kap. I.O.Bielińskiego, budowle ceglane wzmocniono betonem o grubości 1,8-2 m. Fort nr V jest symetryczny względem poterny biegnącej od kaponiery czołowej do kaponiery szyjowej. W części tylnej fortu znajdują się koszary szyjowe łączące się za pomocą poterny głównej z kaponierą czołową i szyjową oraz łączące się poternami bocznymi z półkaponierami barkowymi fortu. Wał główny przebiegający wewnątrz fortu jest skazamtowany. Fort zachowany w bardzo dobrym stanie. Poddany konserwacji został włączony do kompleksu muzealnego "Twierdza Brzeska-Bohater. Zobacz Fort V na zdjęciu satelitarnym

Fort VI

Fort nr VI zbudowany został według zmodyfikowanego projektu "umocnienia nr 2" z 1879 roku, jako ceglano ziemny dwuwałowy fort. Na początku XX wieku został całkowicie zmodernizowany i przekształcony w jednowałowy fort przeciwszturmowy. Fort założony został na planie pięcioboku i rozplanowany symetrycznie wobec poterny osiowej. Fort był otwarty od strony szyi i otoczony fosą wodną. Fosa fortu broniona była przez kaponierę główną (osłoniętą trójkątnym rawelinem) oraz dwie kaponiery barkowe. Wał fortu skazmatowny zawierał stanowiska dla dział oraz pozycje strzeleckie. W wale umiesczono dwa schrony pogotowia. Koszary szyjowe w częsci szyjowej fortu były jednokondygnacyjne. Wnętrze koszar zawierało jednotraktowy ciąg kilkunastu prostokątnych pomieszczeń w amfiladzie. Środkowa oś fortu wyznacza poterna biegnąca od koszar do kaponiery głównej. Fort zachowany jest w bardzo dobrym stanie. Obecnie ogrodzony znajduje się w rękach prywatnych. Więcej informacji o forcie

Fort VII

Zbudowany został według zmodyfikowanego projektu "umocnienia nr 2" z 1879 r. Fort nr VII zmodernizowano w latach 1912-1913 pod nadzorem kap. D.M.karbyszewa. Fort założony został na planie pięcioboku i rozplanowany symetrycznie, pierwotnie dwuwałowy, otwarty od strony szyi i otoczony fosą wodną. Fosa broniona przez kaponierę główną (osłoniętą trójkątnym rawelinem) oraz dwie kaponiery barkowe. Przed modernizacją fort nr VII miał dwa wały: wysoki - artyleryjski z działobitniami oraz niski - przedni wyposażony w stanowiska strzeleckie dla piechoty. Po przebudowie został jeden główny wał z dwoma schronami pogotowia. Koszary szyjowe fortu były jednokondygnacyjne. Wnętrze koszar zawiera jednotraktowy ciąg kilkunastu prostokątnych pomieszczeń w amfiladzie. Środkowa oś fortu wyznacza poterna biegnąca od koszar do rawelinu. Fort zachowany jest w dobrym stanie tj. głównie umocnienia betonowe. Umocnienia ziemne (wały, nasypy) praktycznie zniknęły w wyniku wieloletniej eksploatacji kruszywa na potrzeby okolicznych budów. Zobacz Fort VII na zdjęciu satelitarnym. Więcej informacji o forcie

Fort VIII

Fort nr VIII zbudowany został według projektu z 1879 r. Fort zmodernizowano w latach 1912-1914 i włączony następnie do głównej linii obrony (II pierścienia fortów), zmieniając wówczas jego oznaczenie na Fort "B". Fort posiada narys pięciokątny. Pierwotnie zbudowany był z cegły, otoczony wałem i fosą wodną. Fort posiadał mur przeciwskarpowy fosy zbudowany z cegły. Wał fortu był skazamatowany (wewnątrz wału znajdowały się rozbudowane prochownie) z wybetonowanymi pozycjami strzeleckimi i opancerzonymi punktami obserwacyjnymi. Centralna poterna (osiowa)łączyła kaponierę czołową i szyjową. Po bokach fortu znajdowały się koszary i półkaponiery barkowe. Wszystkie pomieszczenia forteczne połączone były ciągiem potern. Fort dość dobrze zachowany. Zobacz Fort VIII na zdjęciu satelitarnym

Fort IX

Projekt analogiczny do Fortu I. Fort IX nie był jednak później modernizowany. Praktycznie nie zachowało się nic do dzisiejszych czasów (wyraźnie widoczny jedynie narys fortu tj. rów z wodą. Wewnątrz widać resztki poterny. Zobacz Fort IX na zdjęciu satelitarnym

Fort X

Fort nr X wybudowano dopiero na poczatku XX w. Fort zbudowano wg. projektu K. Wieliczki z 1897 roku. Fort X był pierwszym fortem wysuniętym poza obrys "naturalnego" pierścienia I linii fortów. Po modernizacji w latach 1912-1915 włączono go do II pierścienia fortów i nadano nowe oznaczenie literowe tj. Fort "D". Nie zachowła się do dzisiejszych czasów (widoczna jedynie część fosy). Zobacz Fort X na zdjęciu satelitarnym

Literatura źródłowa:
| Fortyfikacja tom IV. Fortyfikacja rosyjska na ziemiach polskich. Materiał z konferencji naukowej. TPF 1996 |
| Fortyfikacja tom XI. Fortyfikacje rosyjskie, Twierdze Dęblin i Brześć, fortyfikacje Lubelszczyzny. TPF 2000 |
| Брестская крепость. В.Бешанов |
| БЕЛОРУССКИЕ ЗЕМЛИ В СИСТЕМЕ ФОРТИФИКАЦИОННОГО СТРОИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ(1772-1941)С.А.ПИВОВАРЧИК |
Materiały źródłowe i zdjęcia:
| www.fortification.ru | brest-forts.narod.ru | ibrest.ru | rufort.info | www.mapywig.org |